Kryzys polityczny w Polsce. Protesty przed Trybunałem Konstutucyjnym
Trwają protesty pod siedzibą Trybunału Konstytucyjnego, prezes TK Bogdan Święczkowski mówi o „zamachu stanu”, a prezydent Karol Nawrocki odwołuje podróż do Senegalu i w środku nocy pojawia się przed instytucją. O co chodzi w całym tym zamieszaniu, gdzie leży podstawa problemu i dlaczego Trybunał Konstytucyjny to organ, który jest ważny także dla przeciętnego Polaka? Oparliśmy się na Onet.pl.
Kryzys wokół Trybunału Konstytucyjnego zaczął się w 2015 roku. Sejm PO-PSL, na mocy przepisu przejściowego nowej ustawy o TK, wybrał w październiku pięciu sędziów: trzech na miejsca zwalniane 6 listopada (Roman Hauser, Andrzej Jakubecki, Krzysztof Ślebzak - tzw. listopadowi) i dwóch na miejsca zwalniane w grudniu (Bronisław Sitek, Andrzej Sokała - grudniowi).
Prezydent Andrzej Duda nie odebrał od nich ślubowania, powołując się na wątpliwości konstytucyjne.
Po wygranej PiS nowy Sejm VIII kadencji w listopadzie 2015 roku stwierdził brak mocy prawnej tamtego wyboru, a 2 grudnia wybrał pięciu nowych sędziów: Julię Przyłębską, Mariusza Muszyńskiego, Lecha Morawskiego, Piotra Pszczółkowskiego i Henryka Ciocha. Prezydent odebrał od nich ślubowanie jeszcze w nocy.
Dzień później, 3 grudnia, TK pod przewodnictwem Andrzeja Rzeplińskiego orzekł: wybór dwóch sędziów grudniowych przez stary Sejm był niekonstytucyjny, ale wybór trzech listopadowych - zgodny z Konstytucją. To oznaczało, że trzy miejsca były już obsadzone, a trzech sędziów wybranych przez PiS (Muszyński, Morawski, Cioch) zaczęto nazywać sędziami-dublerami.
Sejm przyjął wtedy tzw. ustawy naprawcze - m.in. kolejność wpływu spraw, większość 2/3 i 13 sędziów do orzekania. W marcu 2016 roku TK uznał je za niekonstytucyjne wyrokiem 12 sędziów, ale premier Beata Szydło odmówiła publikacji wyroku, argumentując, że zapadł w niepełnym składzie. TK odpowiadał, że nie może stosować przepisów, których konstytucyjność bada. Powstały trzy wakaty, na które powołano sześciu sędziów - trzech bez ślubowania i trzech uznanych przez sam TK za wybranych niezgodnie z prawem.
Sprawę skrytykowały Komisja Wenecka i Komisja Europejska, która wszczęła procedurę kontroli praworządności.
Pod koniec 2016 roku po końcu kadencji Rzeplińskiego prezydent powierzył pełnienie obowiązków prezesa Julii Przyłębskiej, która dopuściła dublerów do orzekania. 21 grudnia Przyłębska została prezesem TK. Od początku podnoszono wady formalne wyboru. W 2017 roku zmarło dwóch dublerów, został Muszyński.
W kolejnych latach TK wydał głośne wyroki: w 2020 roku o niekonstytucyjności aborcji embriopatologicznej, w 2021 roku o niezgodności części traktatów UE z Konstytucją. W maju 2021 roku ETPC orzekł, że skład z dublerem nie jest sądem ustanowionym ustawą. Na przełomie 2022/2023 część sędziów uznała, że kadencja Przyłębskiej skończyła się w grudniu 2022 roku po wejściu ustawy o 6-letniej kadencji prezesa, ona twierdziła, że ma prawo do 9-letniej kadencji sędziowskiej do grudnia 2024 roku.
Po wyborach 2023 roku nowa większość KO, Trzeciej Drogi i Lewicy w marcu 2024 roku uznała, że Muszyński, Justyn Piskorski i Jarosław Wyrembak (następcy dublerów) nie są sędziami TK, a Przyłębska nie jest prezesem. Rząd wstrzymał publikację wyroków TK. We wrześniu 2024 roku Sejm uchwalił dwie ustawy reformujące TK, prezydent skierował je do TK. W ostatnich dniach kadencji Przyłębskiej prezydent powołał na prezesa Bogdana Święczkowskiego.
Wiosną 2026 roku Sejm wybrał sześcioro nowych sędziów. Prezydent Karol Nawrocki przyjął ślubowanie tylko od Magdaleny Bentkowskiej i Dariusza Szostka, od czwórki nie - powołując się na zarzuty formalne i zasadę indywidualizacji wyboru. 9 kwietnia 2026 roku czwórka niezaprzysiężonych złożyła ślubowanie w Sejmie wobec notariusza i byłych prezesów TK. Kancelaria Prezydenta uznała to za nieskuteczne, bo ustawa wymaga obecności prezydenta. Po wygaśnięciu kadencji Piskorskiego tak samo postąpił nowy sędzia Maciej Berek. Prezes Święczkowski nie dopuścił pięciorga "sejmowych" sędziów do orzekania, rząd i Sejm uznali ich za pełnoprawnych i wskazują, że mają większość w Trybunale.
